Przeczytaj artykuł
Funkcje wykonawcze i dobrostan w edukacji wyższej: jak podejście projektowania uniwersalnego w edukacji (UDL) wspiera odporność, mądre i spokojne uczenie się
Funkcje wykonawcze jako fundament dobrostanu
Dobrostan staje się jednym z kluczowych obszarów w szkolnictwie wyższym. Współczesne badania neuropsychologiczne pokazują, że jakość uczenia się zależy nie tylko od motywacji czy kompetencji, lecz także od tego, jak skutecznie studenci potrafią zarządzać emocjami, skupieniem i stresem.
Dobrostan staje się jednym z kluczowych obszarów w szkolnictwie wyższym. Współczesne badania neuropsychologiczne pokazują, że jakość uczenia się zależy nie tylko od motywacji czy kompetencji, lecz także od tego, jak skutecznie studenci potrafią zarządzać emocjami, skupieniem i stresem.
Funkcje wykonawcze, określane jako „system kontroli ruchu lotniczego w mózgu”, umożliwiają planowanie działań, monitorowanie postępów i elastyczną zmianę strategii. Neurobiologia podkreśla, że funkcje wykonawcze są wrażliwe na warunki środowiskowe, a ich efektywność może być wzmacniana lub osłabiana przez sposób organizacji zajęć. Są one ściśle powiązane z samoregulacją, która wspiera równowagę psychologiczną i zwiększa odporność na stres akademicki.
Funkcje wykonawcze a odporność psychiczna
Współczesne badania potwierdzają, że funkcje wykonawcze oraz dobrostan są ze sobą ściśle powiązane. Im lepiej rozwinięte mechanizmy kontroli poznawczej, tym większa odporność na obciążenie, a im wyższy poziom stresu, tym słabsza efektywność procesów regulacyjnych. Stres akademicki może obniżać jakość pamięci roboczej, hamowania i elastyczności poznawczej, co utrudnia uczenie się nawet osobom bardzo zmotywowanym.
Z tego powodu środowisko edukacyjne, które redukuje obciążenie poznawcze i oferuje przejrzystą strukturę, realnie wpływa na poczucie równowagi emocjonalnej i komfortu uczenia się. Tworzenie przestrzeni, w której student może działać w sposób uporządkowany, przewidywalny i zgodny z własnym rytmem pracy, staje się jednym z najważniejszych elementów troski o dobrostan.
Dlaczego projektowanie zajęć wpływa na dobrostan studencki?
Projektowanie zajęć z uwzględnieniem funkcjonowania poznawczego i emocjonalnego studentów jest dziś koniecznością. Projektowanie uniwersalne w edukacji, (z ang. Universal Design for Learning, UDL), opiera się na założeniu, że różnorodność studentów jest normą. Badania nad UDL potwierdzają, że przejrzystość, elastyczność i możliwość wyboru zmniejszają obciążenie poznawcze, wzmacniają poczucie sprawstwa i budują motywację. Projektowanie uniwersalne ułatwia studentom samoregulację, wspierając tym samym funkcje wykonawcze, czyli kluczowy element równowagi psychicznej i skutecznego uczenia się.
Projektowanie uniwersalne wspiera dobrostan studencki poprzez trzy mechanizmy.
1. Przewidywalność i przejrzystość struktury
Badania nad pamięcią roboczą wskazują, że im większe obciążenie, tym trudniej utrzymać koncentrację i elastyczność poznawczą. Dlatego jasna i przejrzysta struktura zajęć zmniejszają stres poznawczy. Dzięki temu studenci mogą skupić zasoby na treści, a nie na próbie uporządkowania informacji. Przejrzystość ułatwia rozpoczynanie zadań, utrzymanie skupienia i konsekwentne dążenie do celu. Ponadto przejrzyste zasady pracy pomagają ograniczyć niepewność, która często prowadzi do napięcia i przeciążenia.
2. Wsparcie samoregulacji i refleksji
Elementy metapoznawcze, takie jak podsumowania, autorefleksja, checklisty strategii oraz możliwość korekty pracy, pomagają studentom zrozumieć własny proces uczenia się. Tego typu praktyki sprzyjają budowaniu nawyków uczenia się, które mogą wspierać odporność psychiczną również poza zajęciami. Świadomość własnych strategii i potrzeb poznawczych ułatwia podejmowanie świadomych decyzji i efektywniejsze zarządzanie swoimi zasobami energii.
3. Elastyczność w działaniu i ekspresji
Możliwość wyboru formatu zadania pozwala studentom pracować zgodnie z ich mocnymi stronami. Ta autonomia zwiększa poczucie kompetencji, zmniejsza lęk przed oceną i pozytywnie wpływa na motywację oraz dobrostan. Elastyczność nie oznacza obniżenia wymagań, lecz umożliwia dojście do celu różnymi drogami, co jest szczególnie ważne dla osób, które potrzebują więcej czasu na planowanie lub przetwarzanie informacji.
Dobrostan jako centralny element procesu uczenia się
Dobrostan akademicki jest powiązany z poczuciem sprawstwa, przewidywalnością i możliwością regulowania energii poznawczej. Funkcje wykonawcze rozwijają się, kiedy środowisko sprzyja elastyczności, autonomii i refleksji, a jednocześnie zmniejsza stres. Zajęcia projektowane zgodnie z wytycznymi projektowania uniwersalnego tworzą takie warunki w sposób systemowy. Oferują one przestrzeń na strukturę, ale także na wybór, rozwijają odporność psychiczną i pomagają studentom uczyć się w sposób zdrowy, świadomy i trwały.
Edukacja wyższa zorientowana na dobrostan
Edukacja, która integruje dobrostan, wspiera nie tylko zdobywanie wiedzy, lecz także rozwój umiejętności potrzebnych do funkcjonowania w złożonym środowisku akademickim i zawodowym. Projektowanie uniwersalne sprawia, że troska o dobrostan staje się stałym elementem procesu dydaktycznego, a rozwój funkcji wykonawczych pojawia się jako jego naturalny efekt. W rezultacie uczelnia może stać się miejscem, w którym różnorodność sposobów myślenia i uczenia się jest nie tylko akceptowana, lecz także traktowana jako zasób wzbogacający cały proces akademicki.
Źródła:
Almeqdad, Q. I., Alodat, A. M., Alquraan, M. F., Mohaidat, M. A., & Al-Makhzoomy, A. K. (2023). The effectiveness of universal design for learning: A systematic review of the literature and meta-analysis. Cogent Education, 10(1). https://doi.org/10.1080/2331186X.2023.2218191
Bahri Roudposhti,R. and Al Abdwani,T. (2024). Executive Function and Learning Outcomes: A Systematic Review. Journal of Cognition, Emotion & Education, 2(2), 39-50. doi: 10.22034/cee.2024.191024
CAST. (2023). Projektowanie uniwersalne w edukacji. Wytyczne UDL 3.0. Polish Edition.
Tłumaczenie i adaptacja: Elena Atanasiu, Natalia Gietka, Monika Bębenek, Monika Miąsko, Grażyna Knitter, Karolina Sosnowska, Centrum Nowoczesnej Edukacji, Politechnika Gdańska. https://udlguidelines.cast.org/static/udlg3-graphicorganizer-digital-numbers-a11y-polish.pdf
Zamora-Lugo, S., Bernal-Gómez, P., López-Martínez, R., González-Castro, P., & Martínez-Pérez, M. (2025). Assessing executive functioning in higher education: Development and structural validation of a new self-report scale. Frontiers in Psychology, 15, Article 1613290. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2025.1613290
O autorce
dr Elena Atanasiu - Centrum Nowoczesnej Edukacji (CNE) , Politechnika Gdańska, Specjalizuje się w projektowaniu angażujących doświadczeń edukacyjnych, zarówno online, jak i w modelach hybrydowych. Doktor nauk humanistycznych Uniwersytetu Kalifornijskiego w Davis i od ponad piętnastu lat tworzy nowoczesne rozwiązania dydaktyczne wspierające nauczycieli akademickich i osoby uczące się w Polsce i w USA. Jej praca opiera się na innowacjach dydaktycznych, które łączą projektowanie uniwersalne w edukacji (UDL), neuroedukację oraz potencjał nowych technologii i sztucznej inteligencji. Wspiera neuroróżnorodność i pokazuje, jak tworzyć środowiska edukacyjne, w których różne sposoby myślenia i funkcjonowania są traktowane jako wartość, a nie wyzwanie.
Podoba mi się
osób polubiło ten artykuł
